Oryginalny artykuł naukowy

Gratitude. The Red Army Memorial in Szczecin: A Geographical, Topographical, and Biographical Perspective

2020, 30

Szymon Piotr Kubiak

DOI

10.31338/2657-6015ik.30.5

Data publikacji

28.05.2021

Model publikowania

open access

Rodzaj licencji

CC BY 3.0 PL

Dziedzina

Dziedzina nauk humanistycznych

Dyscyplina

nauki o sztuce

Język publikacji

Angielski

Liczba wyświetleń:221

Liczba pobrań:0

Cytowania Crossref:0

Wynik Altmetric:0

Abstrakt

In March 1945, the combined Polish-Soviet forces captured the German city of Stettin. On 26 April, the 65th Army of the 2nd Belorussian Front entered the city, in which the rule of the Soviet military command was soon established. Due to its unresolved status and territorial disputes, Polish politicians, self-government officials, and first settlers were forced to leave Szczecin twice. In the period of the Polish-German “race for Szczecin”, which ended with the Potsdam Conference, the only stable element having control over the lower Oder was the USSR, whose emissaries treated the conquered territories as if they already belonged to their communist state. As early as in 1945, the Polish civil authorities came up with an idea to erect a memorial dedicated to the “democratic armies”. The competition for the Red Army Gratitude Memorial was officially launched in Spring 1949, once the USSR-born doctrine of socialist realism was introduced to Poland. Out of twenty-two submission, the first award was given to Józef Starzyński from Zakopane, a former citizen of Lvov. The commemorative complex located at the Polish Soldier’s Square was completed in April 1950. The aim of the present paper is to analyse the very memorial which remained in Szczecin until 2017. Of special importance to my investigation are: the geographical context of Western Pomerania considered one of the Reclaimed Territories and in a feudal relationship with the historical regions of the Republic of Poland, as well as with the Russian “Seigneur”/”Lord”; the topographical context, namely the act of re-building the former German city destroyed in warfare; as well as the biographical context, i.e. the life of the monument’s designer. The paper takes special interest in the formal and ideological links between the Szczecin memorial and one of Starzyński’s earlier projects, namely the Sacred Heart of Jesus Gratitude Memorial in Poznań (1927; a competition submission; never erected). A careful reconstruction of the memorials’ history will offer a valuable case study which showcases the 20th-century sculptor in a politically-charged environment.

Słowa kluczowe:

Bibliografia

“Budujemy Pomnik Wdzięczności”, Głos Szczeciński, 20.04.1949, no. 19, p. 5.

“Człowiek pracy w malarstwie i rzeźbie. Z wystawy prac członków Związku Polskich Artystów Plastyków w Szczecinie”, Głos Szczeciński, 4.06.1949, no. 64, p. 5.

“Konkurs powszechny na projekt pomnika Wdzięczności w Szczecinie”, Architektura, 1949, no. 5, p. 148.

“Nagrodzone projekty Pomnika Wdzięczności dla Armii Radzieckiej”, Kurier Szczeciński, 31.07.1949, no. 208, p. 1.

“Rozstrzygnięcie konkursu na projekt pomnika zwycięstwa”, Kurier Szczeciński, 3.01.1946, no. 2, p. 4.

Tipowyje projekty pamiatnikow brackich i indywidualnych mogił wojnow Sowieckoj Armii, Wojenno-Morskowo Fłota i partyzan, pagibszych w bojach z niemiecko-faszistckimi zachwatczikami w gody Wielikoj Oteczestwiennoj Wojny, Moskwa, 1947.

“Trzymamy straż nad Odrą”, Rzeczpospolita, 13.04.1946, no. 103, p. 1.

“Zebranie komitetu Budowy Pomnika Zwycięstwa”, Kurier Szczeciński, 14.11.1945, no. 34, p. 4.

Banaszak, W., “Komendant Wojenny Szczecina (1945)”, in: Encyklopedia Pomorza Zachodniego pomeranica.pl, http://encyklopedia.szczecin.pl/wiki/Komendant_Wojenny_Szczecina_(1945) [accessed 1 May 2019].

Batow, P. I., Operacja „Odra”. Działania bojowe 65 armii w operacji berlińskiej, kwiecień–maj 1945, trans. J. Ćwierdziński, Warsaw, 1966.

Batow, P. I., W marszu i w boju, trans. J. Laskowska and C. Czarnogórski, Warsaw, 1978.

Czarnecka, D., „Pomniki wdzięczności” Armii Czerwonej w Polsce Ludowej i w III Rzeczpospolitej, Warsaw, 2015.

Czejarek, R., Sekrety Szczecina, Łódź, 2014.

E[manuel] M[esser], “Niełatwa droga“, Głos Szczeciński, 30.07.1949, no. 119, p. 5.

Gabowitsch, M., “Sieci patronalno-klientalne a proces wznoszenia radzieckich pomników wojennych”, in: Pomnik. Europa Środkowo-Wschodnia 1918–2018, ed. A. Tarasiuk and A. Miczko, Warsaw, 2018, pp. 14–17.

Grankin, P., “Lwowska Szkoła Przemysłowa. Dzieje gmachów na tle historii zakładu”, in: Schola Architecturae. Budynki szkół architektury, Wrocław, 2005, pp. 31–46.

Groys, B., Stalin jako totalne dzieło sztuki, Warsaw, 2010.

Hałas, H., “Pomnik Najświętszego Serca Pana Jezusa”, Kronika Miasta Poznania, 2001, no. 2, pp. 120–151.

Jabłonowska, A., “Działalność ZPAP w Szczecinie od lat pionierskich do przełomu 1980 r.”, in: Obecność. Almanach. ZPAP Okręg Szczeciński 1945–2011, ed. R. Kiełtyka, Szczecin, 2011, s. 12–26.

Knap, P., “«Braterstwo krwi i pracy» – to już 59 lat”, Gazeta Wyborcza (Wiadomości Szczecin), 25.07.2008, http://szczecin.wyborcza.pl/szczecin/1,34939,5493104,_Braterstwo_krwi_i_pracy____to_juz_59_lat.html [accessed 1 May 2019].

Kraśnicki, Jr. A., “Wartownicy z pepeszami przy grobach na pl. Szarych Szeregów”, Gazeta Wyborcza (Magazyn Szczecin), 27.10.2016, http://szczecin.wyborcza.pl/szczecin/7,1504

24,20903159,wartownicy-z-pepeszami-przy-grobach-na-pl-szarych-szeregow.html [accessed 1 May 2019].

Krasucki, E., “Historia i współczesność (nie)chcianego monumentu. O drawskim pomniku wdzięczności Armii Czerwonej”, in: Drawsko Pomorskie i okolice poprzez wieki. Studia i szkice. Odsłona druga, ed. E. Krasucki, Drawsko Pomorskie, 2017, pp. 213–243.

Kubiak, S. P., “«Malujcie jak Dürer». Georg Johann Tribowski i kulturowa tożsamość Szczecina w latach 1947–1964”, in: Ptak bez przestrzeni. Georg Johann Tribowski – wczesne obrazy, ed. S. P. Kubiak, Szczecin, 2018, pp. 6–29.

Kubiak, S. P., “Organizmy pionierskie. Kultura wizualna Szczecina w pierwszych latach po II wojnie światowej”, Pamiętnik Sztuk Pięknych 2016 [2018], no. 11: Sztuka polska na

Ziemiach Zachodnich i Północnych w latach 1945–1981. W 70-lecie powrotu do Polski, pp. 31–38.

Kubiak, S. P., “Sławomir Lewiński”, in: Encyklopedia Pomorza Zachodniego pomeranica.pl, http://encyklopedia.szczecin.pl/wiki/Sławomir_Lewiński [accessed 1 May 2019].

Kubiak, S. P., “Vanitas et gloria. Ernst Barlach a europejskie pomniki ofiar Wielkiej Wojny” / “Vanitas et gloria. Ernst Barlach und die europäischen Ehrenmale des Großen Krieges“, in: Ernst Barlach. Obrazy śmierci w twórczości niemieckiego ekspresjonisty / Ernst Barlach. Bilder vom Tode im Werk eines deutschen Expressionisten, ed. S. P. Kubiak and V. Probst, Szczecin, 2011, pp. 53–69.

Kubiak, S. P., Daleko od Moskwy. Gérard Singer i sztuka zaangażowana, Szczecin, 2016.

Kubiak, S. P., Modernizm zapoznany. Architektura Poznania 1919–1939, Warsaw, 2014.

Kwiatkowski, T. J. F., Na uroczystość poświęcenia pomnika Najśw. Serca Jezusowego, Poznań, 1932.

Łodziana, T., Wspomnienia. Państwowy Instytut Sztuk Plastycznych 1937–1944 we Lwowie, Wrocław, 2003.

Łopuch, M., “Śródmiejska Dzielnica Mieszkaniowa w Szczecinie”, Przegląd Zachodniopomorski, 2011, no. 1, pp. 89–107.

Melbechowska-Luty, A., Posągi i ludzie. Rzeźba polska dwudziestolecia międzywojennego (1918–1939), Warsaw, 2005.

Milewska, W. and Zientara M., Sztuka Legionów Polskich i jej twórcy 1914–1918, Krakow, 1999.

Mulczyński, J., Poznańska zdobnicza. Historia Państwowej Szkoły Sztuk Zdobniczych i Przemysłu Artystycznego w Poznaniu w latach 1919–1939, Poznań, 2009.

Musekamp, J., Między Stettinem a Szczecinem. Metamorfozy miasta od 1945 do 2005, trans. J. Dąbrowski, Poznań, 2015.

Najdowa, J., “Pionierskie lata szczecińskiej plastyki”, in: Pionierskie lata kultury szczecińskiej, ed. K. Kozłowski, Szczecin, 1986, pp. 91–102.

Najdowa, J., Szczecińska plastyka w latach 1945–1960, Poznań, 1962.

Nijakowski, L. M., Domeny symboliczne. Konflikty narodowościowe i etniczne w wymiarze symbolicznym, Warsaw, 2006.

Osękowski, C., “Polski Związek Zachodni w latach 1945–1950”, Studia Zachodnie, 1996, Vol. 2, pp. 107–125.

Piekałkiewicz, J., Polski wrzesień. Hitler i Stalin rozdzierają Rzczpospolitą, trans. M. Misiorny, Warsaw, 2004.

Piotrowski, P., Globalne ujęcie sztuki Europy Wschodniej, Poznań, 2018.

Piskorski, C., “Będziemy się ubierać w szczecińskie materiały”, Szczecin. Tygodnik Miasta Morskiego, 20.08.1946, no. 9–10, p. 74.

Podgajna, E., “Niewdzięczne świadectwo wdzięczności. Historia pomnika z gwiazdą”, Gazeta Wyborcza (Magazyn Szczecin), 10.03.2016, http://szczecin.wyborcza.pl/szczecin/1,150424,19749880,niewdzieczne-swiadectwo-wdziecznosci-historia-monumentuktory.html [accessed 1 May 2019].

Ptaszyński, R., Trzymamy straż nad Odrą. Propaganda – Fakty – Dokumenty, Szczecin, 2007.

Simmel, G., “Dankbarkeit. Ein soziologischer Versuch”, Der Morgen. Wochenschrift für deutsche Kultur, 1907, 18. No. 19, Oktober, pp. 593–598.

Smith, A., The Theory of Moral Sentiments; Or, An Essay Towards an Analysis of the Principles by which Men Naturally Judge Concerning the Conduct and Character, First of Their Neighbours, and Afterwards of Themselves. To which is Added a Dissertation on the Origin of Languages, London, 1790.

Sosnowska, J., “Życie artystyczne we Lwowie w czasie pierwszej okupacji sowieckiej 22.IX.1939–

22.VI.1941”, in: Między Polską a światem. Od średniowiecza po lata II wojny światowej,

ed. M. Morka and P. Paszkiewicz, Warsaw, 1993, pp. 415–426.

Szeliga, A., Pomnik Orląt Przemyskich symbol skomplikowanej historii mieszkańców pogranicza, Przemyśl, 2004, http://uczyc-sie-z-historii.pl/user/Dokumenty_konkursu_HB/PDFpraceHB/konkurs_8/131-i.pdf [accessed 1 May 2019].

Wallis, A., Socjologia i kształtowanie przestrzeni, Warsaw, 1971.

Zaremba, P., “Jutro naszego miasta”, Głos Szczeciński, 31.12.1953, no. 312, p. 7.

Zaremba, P., Wspomnienia prezydenta Szczecina. 1945–1950, Poznań, 1977.

Zelmańska-Lipnicka, A., “Kalendarium”, in: Franciszek Duszeńko 1925–2008, ed. R. Kaja, M. Schmidt-Góra, A. Zelmańska-Lipnicka, and M. Targoński, Gdańsk, 2014, pp. 16–59.