Oryginalny artykuł naukowy

The Memory of Opulence and the Freedom of a Pauper: The Constructionmaterial Discourse in the Polish Construction Industry in the Period of the Thaw

2018, 28

Marek Czapelski

DOI

10.5604/01.3001.0013.3355

Data publikacji

06.08.2019

Model publikowania

open access

Rodzaj licencji

CC BY 3.0 PL

Dziedzina

Dziedzina nauk humanistycznych

Dyscyplina

nauki o sztuce

Język publikacji

Angielski

Pliki do pobrania

PDF 4 MB

Artykuł

Liczba wyświetleń:34

Liczba pobrań:1

Cytowania Crossref:0

Wynik Altmetric:0

Abstrakt

The issue of construction materials was one of the essential topics that determined the architectural discourse of the Thaw era. Reminiscences of designers regarding the pre-war wealth of construction materials on offer, as contrasted with current scarcity, revealed the critical and ideologically subversive potential of this topic. This was because such statements not only questioned the “excellence of the way today’s construction site is organised”, eloquently promoted by the Stalinist propaganda, but also highlighted the actual meaninglessness of slogans regarding technological progress and the introduction of new materials into construction practice, which had been tooted since the latter half of 1953. In reality, the central point was cost-cutting, as shown by the parallel campaign undertaken by the authorities, advocating the use of “locally obtainable and waste materials”, i.e. materials that could be acquired without putting a burden on the inefficient state industry. At the same time, however, this campaign, initiated at the threshold of the Thaw, contained some interesting ideological themes, since in return for the dearth of materials, it offered the citizens a legal prospect of conducting – individually or cooperatively, but in each case independently from governmental control – activities aimed at assuaging their housing needs; this constituted a departure from the centralised model of housing construction as promoted in the Stalinist period. Also, small-size houses made of reed boards, which began to be manufactured at that time, turned the general attention to the applicability of lightweight prefabrication – significantly different from large-size concrete block prefabrication promoted at the time following the Soviet models – in contemporary housing construction. A growing interest in, or even fascination with, individual house-building activity of the Polish population soon became evident in the milieus of construction experts and engineers. These feelings found their expression ca. 1958 in, on the one hand, numerous handbooks promoting the notion of a do-it-yourself house, and on the other, in far-reaching analyses of the “wild”, i.e. unauthorised, housing construction in Warsaw, treated as socially detrimental activity, but also as a testimony to the citizens’ spontaneity and creativity. However, in a long-term perspective, it was hard to believe that “local and waste materials” would reduce the chasm between the still unmet needs of the population and the construction policy of the state. In the period of Gomułka’s government, the cost-cutting measures continued to be implemented, but the aspirations and needs of the citizens who undertook to build their own houses, as well as the ambitions of architects, were growing. This is well-documented by the 1964 contest for cost-effective single-family houses, where industrially produced construction materials predominated. Private construction was thus entering a grey zone, not covered by any economic concepts developed by the state; the time of fashioning houses out of clay was over and the époque of cement-stealing had begun.

Słowa kluczowe:

Bibliografia

II Zjazd PZPR. Główne zadania gospodarcze dwóch ostatnich lat (1954–1955) Planu sześcioletniego. Referat wygłoszony dnia 13 marca 1954 r. przez towarzysza Hilarego Minca oraz Uchwała Zjazdu, Warsaw, 1954.

Ajewski, E., “Domki jednorodzinne w Falenicy”, Architektura, 1957, 11, no. 9, pp. 333–336.

Bołtuć A., “Konkurs na oszczędne budownictwo jednorodzinne”, Architektura, 1964, 18, no. 4, pp. 133–148.

Bukowski, J., “Ze studiów nad nieopanowanym budownictwem pozaplanowym”, Biuletyn Instytutu Urbanistyki i Architektury (a supplement to Architektura), 1957, no. 1, pp. 2–3.

Cegielski, J., Dzikie budownictwo mieszkaniowe w Warszawie w okresie powojennym. Materiały i dokumentacja, Instytut Budownictwa Mieszkaniowego, Seria B, fasc. 12, Warsaw, 1951.

Cegielski, J., Dzikie budownictwo w Warszawie (w świetle dokumentów walki z samowolą budowlaną), Warsaw, 1963.

Cegielski, J., Przełom w budownictwie mieszkaniowym. Zakład Osiedli Robotniczych 1948–1955, Warsaw, 1983.

Choliński, S., Budynki z tworzyw cementowo-glinianych, Warsaw, 1958.

Chołodziński, J., “O renesans kamienia w nowym budownictwie Polski, in: Materiały nadesłane na zjazd naukowy PZITB w Gdańsku 1–4 grudnia 1949 r., part 2, fasc. 1: Walka o materiały budowlane, ich produkcję i właściwe zastosowanie. Walka o konstrukcję i formę w budownictwie, Wydawnictwo Ministerstwa Budownictwa no. 37, Warsaw, 1949, pp. 104–106.

Chrumiński, J., “Przemysł w PRL – niewykorzystana szansa modernizacji”, in: Modernizacja czy pozorna modernizacja. Społeczno-ekonomiczny bilans PRL 1944–1989, ed. J. Chrumiński, GAJT, Wrocław, 2010, pp. 316–361.

Chrzanowski, S., Budynki z płyt słomianych i trzcinowych, Warsaw, 1958.

Council of Ministers Resolution no. 1022 dated 17 Dec. 1955 r. on the use of local materials and raw materials in construction (M.P. 1955 no. 4 item 29).

Council of Ministers Resolution no. 81 dated 15 March 1957 on state aid for housing construction financed from the citizens’ personal funds (M.P. 1957 no. 22 item 157).

Czapelski, M., “A House from a Factory: Polish Architects and Prefabricated Residential Housing in the 1950s”, Ikonotheka, 2013, 24, pp. 155–184.

Czapelski, M., Moduły i wieżowce. Polscy architekci wobec przemian w budownictwie mieszkaniowym 1956–1970, Warsaw, 2018.

Czapelski, M., “Na uboczu. ‚Miejscowe materiały budowlane’ w Polsce w latach 50. XX w.”, in: Regiony wyobraźni. Peryferyjność w kulturze XIX i XX wieku, ed. M. Lachowski, Warsaw, 2017, pp. 215–230.

Czapelski, M., “Towards a Socialist Architecture: Architectural Exhibitions at the Zachęta in the Years 1950–1955”, Ikonotheka, 2016, 26, pp. 31–62.

Скрамтаев Б., Местные строительные материалы, Москва–Ленинград, 1933. Справочник архитектора, т. 8: Конструкции гражданских зданий, редактор-составитель Н. С. Дюрнбаум, Москва, 1946.

Decree dated 25 June 1954 on residential spaces in housing cooperative buildings and singlefamily houses (Dz.U. 1954 no. 31 item 120).

Dziewoński, K., Zasady przestrzennego kształtowania inwestycji podstawowych, Warsaw, 1948, Wydawnictwo Ministerstwa Odbudowy no. 16, Główny Urząd Planowania Przestrzennego, Planowanie Przestrzenne, Studia Teoretyczne I.

Formy i charakter wiejskiego budownictwa mieszkaniowego w powiatach gnieźnieńskim, pińczowskim, przeworskim, pułtuskim i radzyńskim (wyniki badań terenowych I.B.M.), ed. Z. Skałuba, Warsaw, 1958.

Ginett-Wojnarowiczowa, J., “Produkcja domków z płyt trzcinowych”, Architektura, 1957, 11, no. 5, pp. 162–163.

Goryński, J. , statement in the questionnaire “O polski model gospodarczy na odcinku budownictwa”, Przegląd Budowlany, 1957, no. 4, p. 128.

Gottfried, J., “Domki dla Śląska”, Architektura, 1957, 11, no. 4, pp. 152–153.

Government Presidium Resolution no. 192 dated 10 April 1954 on economy in the use of materials in 1954 (M.P. 1954 no. A-42 item 626).

Government Presidium Resolution no. 219 dated 17 March 1951 on the production of articles of everyday use made from primary-production wastes as secondary-product turnout at state industry facilities, and the institution of the “Secondary Production Support Fund” (M.P. 1951 no. 27 item 337).

Government Presidium Resolution no. 269 dated 8 May 1954 on housing cooperatives and the tasks of cooperatives regarding housing construction (M.P. 1954 no. 59 item 792).

Government Presidium Resolution no. 270 dated 8 May 1954 on state aid for individual housing construction (M.P. 1954 no. 59 item 793).

Grąbczewska, M., Jak samemu zbudować domek z gliny, Warsaw, 1956 (2nd ed. 1957).

H. K. [H. Karpowicz?], “Kronika. Materiały budowlane (sesja problemowa Polskiej Akademii Nauk)”, Architektura, 1954, 8, no. 9, pp. 231–232.

Hazler, T., Budynki z żużlobetonu, Warsaw, 1958, (2nd ed. 1960, 3rd ed. 1969).

Holsztyńska, M., “Wykorzystanie odpadków przemysłowych i produktów ubocznych o strukturze włóknistej w przemyśle materiałów budowlanych”, in: Materiały nadesłane na zjazd naukowy PZITB w Gdańsku 1–4 grudnia 1949 r., part 2, fasc. 1: Walka o materiały budowlane, ich produkcję i właściwe zastosowanie. Walka o konstrukcję i formę w budownictwie, Wydawnictwo Ministerstwa Budownictwa no. 37, Warsaw, 1949, pp. 130–131.

Hryniewiecki, J., “Materiały budowlane”, Architektura, 1951, 5, pp. 184–185.

Instrukcja o stosowaniu materiałów miejscowych w budownictwie wiejskim, Warsaw, 1953.

Iwanowski, W., “Budownictwo domów jednorodzinnych w Stanach Zjednoczonych AP”, Przegląd Budowlany, 1957, 29, no. 4, pp. 129–138.

[J. G. W.] “Zastosowanie płyt trzcinowych w budownictwie”, Architektura, 1954, 8, no. 12, p. 309.

Jacobs, J., The Death and Life of Great American Cities, New York, 1961.

Jarosz, D., Mieszkanie się należy… Studium z peerelowskich praktyk społecznych, Warsaw, 2010.

Jassem, M., “Zorganizowane oszczędne budownictwo mieszkaniowe”, Architektura, 1963, 17, no. 11, pp. 432–435.

Jaszuński, J., “Domek mieszkalny z płyt gazobetonowych”, Architektura, 1963, 17, no. 4, p. 125.

Kachniarz, T., “Baraki czy budownictwo uproszczone”, Architektura, 1957, 11, no. 7, pp. 244– 246.

Konwicki, T., The Polish Complex, trans. R. Lourie, Champaign, 1998.

Kotarski, Z., Pałka jako materiał izolacyjno-budowlany, Warsaw, 1957.

Kruszewski, W., Jak ratowałem pałac w Patrykozach, http://www.wiescisokolowskie.pl/ jak-ratowalem-palac-w-patrykozach-czesc-l,07A5j3te76gE6u9u8Sq53x61EeLL219lp542z8h1X96KqBOH6k.html.

Kulesza, B., “Wnioski z narady budowniczych m. Moskwy dla architektów i budowniczych polskich”, Architektura, 1954, 8, no. 10, pp. 233–234.

Kupiec-Hyła, D., “Szansa dla budownictwa z gliny w warunkach rozwoju zrównoważonego budownictwa mieszkaniowego”, Czasopismo Techniczne, 2007, fasc. 3–A, p. 148.

Lipowski, L., “Budujemy sami”, Biblioteka Przyjaciółki series, 1957, no. 2.

Łukaszewicz, M., Budynki z masy wapienno-piaskowej, Warsaw, 1958.

Łukaszewicz, M., Nowoczesne budownictwo z gliny, Warsaw, 1955.

Majorek, A., “Zielone światło dla budownictwa indywidualnego”, Architektura, 1956, 10, no. 12, p. 436.

Mańkowski, T., “Domki prefabrykowane z odpadów drzewnych”, Architektura, 1959, 13, no. 10, pp. 465–466.

Materiały nadesłane na zjazd naukowy PZITB w Gdańsku 1–4 grudnia 1949 r., part 2, fasc. 1: Walka o materiały budowlane, ich produkcję i właściwe zastosowanie. Walka o konstrukcję i formę w budownictwie, Wydawnictwo Ministerstwa Budownictwa no. 37, Warsaw, 1949.

Minorski, J., “Architektura samorzutna”, Architektura, 1963, 17, no. 4, pp. 113–124.

Mołdawa, M., “Domki jednorodzinne z materiałów zastępczych i niedeficytowych”, Architektura, 1954, 8, no. 11, pp. 274–278.

Mołdawa, M., “Domki z materiałów zastępczych i niedeficytowych, Architektura, 1955, 9, no. 3, pp. 68–70.

Nitsch, A., “Z prac KUA”, Architektura, 1956, 10, no. 1, p. 22.

“Ocena wyników konkursu w świetle dyskusji publicznej”, edited by A. B., Architektura, 1964, 18, no. 4, pp. 151–153.

Ordinance of the Minister of Communal Economy dated 15 February 1964 on the maximum sum and conditions of granting bank loans for the construction of houses from citizens’ personal funds (M.P. 1964 no. 14 item 65).

Piaścik, F., “Budownictwo mieszkaniowe na wsi”, in: Zabudowa wsi i budownictwo wiejskie. Materiały dotyczące 1. Ogólnopolskiej Konferencji w sprawie Budownictwa Wiejskiego z dn. 26 lutego 1938 r., 26 Feb. 1938, ed. F. Piaścik, Warsaw, 1938, pp. 36–38.

Piaścik, F., Budownictwo wiejskie z materiałów miejscowych, Warsaw, 1953.

Piaścik, F., Odbudowa i przebudowa wsi. Problematyka, Warsaw, 1945.

Prochaska, W., Budownictwo z zastosowaniem trzciny, Gdańsk, 1954.

Prochaska, W., Trzcinobetonowa budowa doświadczalna w Oliwie, Warsaw, 1951.

Przygięda, A., O Janie Przygiędzie, http://www.zsp.kalisz.pl/projekt/index.php?option=com_ content&view=article&id=130&Itemid=22.

Putowski, S., “Szeregowe budownictwo mieszkalne”, Architektura, 1957, 11, no. 8, pp. 305– 314.

Racięcki, Z., Budynki z gliny, Warsaw, 1958, (2nd ed. 1962).

Resolution dated 28 May 1957 on the exclusion of single-family houses and cooperative residential housing from the state governance of residential spaces (Dz.U. 1957 no. 31 item 131).

Resolution of the Central Committee of the Communist Party of the Soviet Union dated 4 Nov. 1955 “On the elimination of excesses in design and construction” (Постановле- ние Центрального Комитета КПСС и Совета Министров СССР от 4 ноября 1955 года №1871 «Об устранении излишеств в проектировании и строительстве»).

Rozbicka, M., Małe mieszkanie z ogrodem w tle w teorii i praktyce popularnego budownictwa mieszkaniowego w międzywojennej Polsce, Warsaw, 2007.

Skalimowski, A., “‘Pierwsza szczera narada architektów’. Motywy, przebieg i konsekwencje Ogólnopolskiej Narady Architektów z 1956 r.”, Polska 44/45-1989, 2011, 11, pp. 181–190.

Skrzekot, J., “Przed II zjazdem partii”, Architektura, 1954, 8, no. 1, pp. 1–2.

Szymski, A. M., Architektura i architekci Szczecina 1945–1995, Szczecin, 2001.

Tymczasowe zasady wykonywania budynków z gliny, prepared by the Institute of Housing Construction, Warsaw, 1955, copied typescript.

W. S. [W. Szolginia?], “Stosowanie trzciny w radzieckim budownictwie wiejskim”, Architektura, 1955, 9, no. 12, p. 373, based on Архитектура СССР 1955, no. 8.

Wahrenowa, M., “Szeregowe domki jednorodzinne”, Architektura, 1958, 12, no. 5, pp. 185– 192.

Wierzbicki, J., “Podnieść wykonawstwo”, Architektura, 1956, 10, no. 2, p. 30.

Wilk, J., “Wrażenia z Krajowej Wystawy Wynalazczości i Postępu Technicznego we Wrocławiu”, Biuletyn Instytutu Urbanistyki i Architektury, 1954, no. 6, p. 4.

Witebski, Z., Miejscowe materiały budowlane, Warsaw, 1957.

Wyganowski, Z., Budynki z kamienia, Warsaw, 1958.

Wyganowski, Z., “ ‘Tandom’ pierwszy prefabrykowany ogniotrwały domek jednorodzinny”, Inżynieria i Budownictwo, 1958, 15, no. 3, pp. 79–83.

Wytyczne do założeń projektowych dla budownictwa niskiego z materiałów miejscowych, Instytut Budownictwa Mieszkaniowego, Warsaw, 1957.